Sühreverdî ve İşrâkî düşünce kodları

Abstract

Bu çalışma, Sühreverdî'nin kadim geleneklerden istifade ederek ihyâ etmekte olduğu İşrâk hikmetinin temel sacayaklarını, aralarındaki ilişkiyi gözeterek ortaya koymayı amaçlamaktadır. Sühreverdî'nin İşrâkî hikmeti, birbirini tamamlayan bir dizi temel unsurdan oluşmakta; bu unsurlar onun felsefesinin ana kodlarını teşkil etmektedir. Bu bağlamda nûr kavramı ve şuhûdî ittisal metodu, İşrâk hikmetinin merkezinde yer almaktadır. İşrâk düşüncesinde nûr, tanıma indirgenemeyen bir hakikati ifade etmekte; bu nedenle ona formel bilginin sınırlarını aşan bir yöntemle erişilmesi gerekmektedir. Nûrun dolaysız müşâhedesi olarak tanımlanan şuhûdî ittisal, nefs anlayışını zorunlu olarak gündeme getirmektedir. İşrâkî düşüncede nefs, insanın hakikati konumunda bulunmakta ve müşâhedeye imkân tanıyan bir cevher olarak kabul edilmektedir. Bu çerçevede nûr, bilgi ve nefs arasındaki ontolojik ve epistemolojik bağ, İşrâk hikmetinin bütüncül yapısını görünür kılmaktadır. Sühreverdî nûr ontolojisi ve nefs düşüncesiyle birlikte Misâl Âlemini de ele alarak İşrâkî sistemin iç tutarlılığını ortaya koymaktadır. Sühreverdî, nefsin şuhûdî bir ittisal ile metafizik nûru müşâhede edebileceğini savunmaktadır. Bu iddiasını temellendirirken Hermes başta olmak üzere antik İran, antik Yunan ve İslâm düşünce geleneğinden birçok isme atıfta bulunmakta; bu şahsiyetleri metafizik nûr ile kurdukları ilişkiye göre hiyerarşik bir düzlemde konumlandırmaktadır. Bu hiyerarşinin zirvesinde yer alan bilge, "hakîm-i müteellih" olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışma, Sühreverdî'nin kavramları, kaynakları, ontolojisi ve epistemolojisi arasında kurulan ilişkinin insicamlı ve özgün bir düşünce sistemi meydana getirdiğini göstermeyi hedeflemektedir. İşrâk hikmetinin muhyisi olması ve hakîm-i müteellih olarak nitelendirilmesi bağlamında Sühreverdî'nin entelektüel sergüzeşti de, İşrâkî düşüncenin teşekkül sürecini anlamaya katkı sağlayan önemli bir unsur olarak ele alınmaktadır.This study aims to reveal the fundamental pillars of Ishraq wisdom, which Suhrawardi revived by drawing upon ancient traditions, while considering the relationships between them. Suhrawardi's Ishraqi wisdom consists of a series of complementary fundamental elements which constitute the main codes of his philosophy. In this context, the concept of light (nur) and the method of experiential connection (shuhudi ittisal) are central to Ishraq wisdom. In Ishraq thought, light expresses a truth that cannot be reduced to definition; therefore, it must be accessed through a method that transcends the limits of formal knowledge. Experiential connection necessarily brings the understanding of the nafs to the forefront. In Ishraqi thought, nafs is considered to be the reality of man and a substance that allows for observation. In this context, the ontological and epistemological link between light, knowledge, and nafs reveals the holistic structure of Ishraq wisdom. Suhrawardi, by considering the ontology of light and the concept of nafs, as well as the World of Similitudes, demonstrates the internal consistency of Ishraqi system. Suhrawardi argues that the nafs can observe metaphysical light through an experiential connection. For this, Suhrawardi refers to many figures from ancient Persian, ancient Greek, and Islamic thought traditions, primarily Hermes; he positions these figures on a hierarchical plane according to their relationship with metaphysical light. The wise man at the apex of this hierarchy is defined as "hakîm-i mutaallih (divine sage)." This study aims to demonstrate that the relationship established between Suhrawardi's concepts, sources, ontology, and epistemology creates a coherent and original system of thought. Suhrawardi's intellectual journey, in the context of his role as the reviver of Ishraq wisdom and his designation as a hakîm-i mutaallih, is also considered an important element contributing to understanding the formation process of Ishraqi thought.