Birinci basamak sağlık hizmetlerinin tercih edilmemesinin incelenmesi: Muş ili örneği

Abstract

Bu yüksek lisans tezi, Türkiye'de birinci basamak sağlık hizmetlerinin tercih edilmemesinin nedenlerini Muş ili örneği üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, sosyo-ekonomik ve demografik faktörlerin sağlık hizmeti tercihleri üzerindeki etkileri değerlendirilmiş; 2003 yılı sonrasında gerçekleştirilen sağlık reformlarının kırsal bölgelerdeki yansımaları analiz edilmiştir. Araştırma kesitsel desende planlanmış olup, toplam 248 katılımcıdan anket yöntemiyle veri toplanmıştır. Birinci basamak sağlık hizmetlerinin tercih edilmemesine ilişkin nedenler; gelir ve hizmet fiyatına göre seçimler, hastalandığımda seçimler, tedaviye yönelik seçimler, hastanenin fiziki durumuna göre seçimler ile kültür ve inanca göre seçimler olmak üzere beş boyut altında ele alınmıştır. Elde edilen bulgulara göre, birinci basamak sağlık hizmetlerinin tercih edilmemesinde en etkili faktörün gelir ve hizmet fiyatına göre seçimler olduğu (ortalama puan: 3,88 ± 0,30), en düşük etkinin ise hastalandığımda seçimler boyutunda görüldüğü (3,21 ± 0,40) saptanmıştır. Cinsiyet, ikamet yeri, medeni durum, ailedeki birey sayısı, kronik hastalık varlığı ve sigara kullanımı değişkenlerinin tercih nedenleri üzerinde anlamlı bir farklılık oluşturmadığı belirlenmiştir. Buna karşın yaş, eğitim durumu, meslek, aylık gelir, hastaneye başvuru sıklığı, sağlık güvencesi ve alkol kullanımı değişkenlerinin bazı boyutlarda istatistiksel olarak anlamlı farklılıklara yol açtığı tespit edilmiştir. Üniversite mezunlarının hastanenin fiziki koşullarına daha fazla önem verdiği, eğitim düzeyi düşük bireylerin ise ekonomik faktörleri öncelikli gördüğü; 70 yaş ve üzeri bireylerin kültür ve inanca göre seçimler boyutunda daha yüksek puan aldığı belirlenmiştir. Korelasyon analizlerinde, boyutlar arasında hem pozitif hem de negatif yönlü anlamlı ilişkiler saptanmış; özellikle tedaviye yönelik seçimler ile hastalandığımda seçimler arasında orta düzeyde negatif bir ilişki olduğu görülmüştür (r = -0,285; p < 0,001). Sonuç olarak, ekonomik kısıtlar ve kültürel faktörlerin birinci basamak sağlık hizmetlerinin tercih edilmemesinde belirleyici olduğu ortaya konulmuştur. Bulgular, Andersen Sağlık Hizmeti Kullanım Modeli ile uyumlu olup, sağlık hizmetlerine erişimde yapısal ve bireysel engellerin önemini vurgulamaktadır. Tez kapsamında, düşük gelirli gruplara yönelik mali destek mekanizmalarının güçlendirilmesi, sağlık okuryazarlığını artırmaya yönelik eğitim programlarının geliştirilmesi ve kültürel özellikleri dikkate alan hizmet sunum modellerinin yaygınlaştırılması önerilmektedir. Bu yönüyle çalışma, Türkiye'de özellikle kırsal bölgelerde sağlık hizmetlerine erişimdeki eşitsizliklerin azaltılmasına katkı sağlayacak niteliktedir

This master's thesis aims to examine the reasons for the non-preference of primary healthcare services in Türkiye, using the province of Muş as a case study. The study evaluates the effects of socio-economic and demographic factors on healthcare service preferences and analyzes the reflections of the health reforms implemented after 2003 in rural areas. Designed as a cross-sectional study, data were collected from a total of 248 participants using a questionnaire method. The reasons for the non-preference of primary healthcare services were examined under five dimensions: choices based on income and service cost, choices when experiencing illness, treatment-oriented choices, choices based on the physical conditions of healthcare facilities, and choices based on culture and belief. According to the findings, the most influential factor in the non-preference of primary healthcare services was choices based on income and service cost (mean score: 3.88 ± 0.30), while the lowest effect was observed in the dimension of choices when experiencing illness (3.21 ± 0.40). Variables such as gender, place of residence, marital status, number of household members, presence of chronic disease, and smoking status did not create statistically significant differences in preference reasons. In contrast, age, education level, occupation, monthly income, frequency of hospital visits, health insurance status, and alcohol consumption were found to cause statistically significant differences in certain dimensions. It was determined that university graduates attached greater importance to the physical conditions of healthcare facilities, whereas individuals with lower educational levels prioritized economic factors; additionally, individuals aged 70 years and over received higher scores in the dimension of choices based on culture and belief. Correlation analyses revealed both positive and negative significant relationships among the dimensions; in particular, a moderate negative correlation was observed between treatment-oriented choices and choices when experiencing illness (r = −0.285; p < 0.001). In conclusion, economic constraints and cultural factors were identified as key determinants in the non-preference of primary healthcare services. The findings are consistent with the Andersen Behavioral Model of Health Services Use and highlight the importance of structural and individual barriers to healthcare access. Within the scope of the thesis, strengthening financial support mechanisms for low-income groups, developing educational programs to improve health literacy, and expanding service delivery models that take cultural characteristics into account are recommended. In this respect, the study contributes to efforts aimed at reducing inequalities in access to healthcare services in Türkiye, particularly in rural areas.