Ana Altayca Dönemi’ne Dair Bir İz: “Böri” Sözcüğünün Etimolojisi, Filolojik Gelişimi ve Mitolojik Etkisi

Abstract

Türk mitolojisinin en önemli motiflerinden biri olan kurt motifi, yine temel bir kült olan kurt kültü üzerinde temellenmiştir. Oğuzcada “kurt” şeklinde anılan söz konusu hayvan, Genel Türkçede “böri” şeklinde anılmaktadır. Dilin tarihsel gelişiminin, aynı zamanda kültürel gelişimi de yansıttığı düşünüldüğünden “böri” sözcüğünün etimolojisinin incelenmesi, birtakım filolojik ve mitolojik sonuçlar ortaya koymaktadır. Sözcüğün etimolojik kökeni incelendiği zaman Ana Altayca Dönemi’ne kadar gidilebildiği, Türkçenin bilinen en eski sözcüklerinden birinin ortaya çıkarıldığı, Altay dil ailesi hipotezine söz konusu olan dillerle karşılaştırılınca Ana Altayca dil birliğine dair bir kanıt ortaya çıkarılmış olabilir. Diğer yandan bu türden bir inceleme ile birlikte kurt kültüne dair önemli mitolojik detaylar da ortaya çıkmakta, Türk düşünce tarihinin en eski zamanlarına dair kültürel ipuçları elde edilmektedir. Bu nedenle “böri” sözcüğünün etimolojisi ve filolojik gelişimi üzerinde durmak, birtakım önemli sonuçların ortaya çıkarılmasını sağlayabilir. “Böri” sözcüğüne ilk kez MS 111’de yazılan ve bir klasik Çin tarihi olan Han-shu içerisinde, “拊離 (fǔ-lí)” şeklinde geçen ve MÖ 30’da bir taht kavgası neticesinde öldürülen bir Wu-sun hükümdarının unvanında rastlanılır. Yapılan tarihsel incelemeler sonucunda söz konusu Wu-sun hükümdarının bu unvanı, Xiong-nu’lardan (Asya Hunlarından) almış olabileceği düşünülmüştür. Xiong-nu’ların, Türkçe kökenli bu unvanı kullandığı tespit edilerek filolojik bağlamda Türkçe ile Xiong-nu dili arasında bilinen ilk dil bağı da bu sayede kurulabilmiştir. Bunun dışında “böri” sözcüğünün sadece Türkçeye has olmayıp Xiong-nu dili, Türkçe, Moğolca, Korece, Japonca, Mançu-Tunguzca gibi Altay dil ailesi içerisinde olduğu düşünülen diğer dillerde de ortak bir şekilde yer aldığı görülmüş ve Ana Altayca Dönemi’ne dair bir sözcüğün ilk defa rekonstrüksiyonu yapılmıştır. Yine “böri” sözcüğünden hareketle Xiong-nu dilinin diğer Altay dillerinden ziyade Türkçeye yakın olduğu sonucu ortaya konmuştur.