Osmanlı Sinemasının Doğuşu ve Propaganda Aracı Olarak Ayastefanos’taki Rus Abidesinin Yıkılışı

Abstract

Sinemanın icadıyla birlikte dünya genelinde görsel anlatım biçimleri büyük bir dönüşüm yaşamış; bu yeni sanat ve iletişim aracı, kısa sürede eğlenceden propagandaya, bellek inşasından ideolojik aktarım mekanizmalarına kadar pek çok alanda etkin bir biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu da bu dönüşümden geri kalmamış; 1896 yılında yapılan ilk film gösteriminden itibaren sinema, hem halk nezdinde ilgi uyandırmış hem de yönetici elitin dikkatini çekmiştir. Ancak Osmanlı'da sinemanın yalnızca bir eğlence aracı olarak değil, aynı zamanda bir propaganda ve ideolojik inşa aygıtı olarak görülmesi, 20. yüzyılın başlarında – özellikle de I. Dünya Savaşı’nın başlangıcında – belirginlik kazanmıştır. Bu bağlamda, 14 Kasım 1914 tarihinde Fuat Uzkınay tarafından çekilen Ayastefanos’taki Rus Abidesinin Yıkılışı, yalnızca Osmanlı topraklarında çekilen ilk film olması açısından değil, aynı zamanda içerdiği siyasi ve ideolojik mesajlarla da dikkate değerdir. Savaş ilanının hemen ardından, Osmanlı-Rus ilişkilerinin sembolik bir yapısı olan Ayastefanos Anıtı’nın yıkımının kayda alınması ve dönemin milliyetçi söylemiyle doğrudan ilişkili olması, sinemanın bir ulus-devlet anlatısına nasıl entegre edildiğini göstermesi bakımından önem taşır. Bu makale, Osmanlı sinemasının doğuşunu, dönemin siyasal bağlamı içinde ele alarak, Ayastefanos’taki Rus Abidesinin Yıkılışı adlı yapımı erken dönem propaganda sineması örneği olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Söz konusu film, sadece teknik bir başlangıcı temsil etmekle kalmayıp; aynı zamanda görsel bir anlatı üzerinden inşa edilen tarihsel hafızanın ve ideolojik temsillerin de ilk adımı olarak değerlendirilmektedir.