Fıkıh Usulünde Lafızlarda İcmâlin Sebepleri ve Tasnifi: Klasik Yaklaşımlardan Tilimsânî’ye Bir İnceleme ve Model Önerisi

Abstract

Fıkıh usulü, İslâm hukukunun teorik temelini oluşturan ve şer‘î hükümlerin meşru kaynaklardan nasıl istinbat edileceğini sistemleştiren bir disiplindir. Bu ilim dalında lafızların mânaya delâlet yollarının tespiti, nasların doğru anlaşılması bakımından merkezi bir konumda yer almıştır. Ancak lafızların delâletinde her zaman açıklık ve kesinlik bulunmayıp kimi zaman çok anlamlılık, vaz‘ farklılıkları veya yapısal unsurlar sebebiyle kapalılıklar meydana gelmektedir. Usul literatüründe “icmâl” olarak adlandırılan bu durum, hükmün doğrudan istinbatını güçleştirmesi, te’vil ve beyan ihtiyacını doğurması ve farklı içtihatlara zemin hazırlaması bakımından dilsel zeminde belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu çalışma, icmâlin sebeplerine dair klasik usul geleneğinde ortaya çıkan tasnifleri ele almakta ve bu tasnifleri Şerîf et-Tilimsânî’nin (ö. 771/1370) Miftâhu’l-vüsûl adlı eserinde ortaya koyduğu müfred-mürekkeb lafızlar ayrımı çerçevesinde yeniden değerlendirmektedir. Bu kapsamda Cessâs (ö. 370/981), Gazzâlî (ö. 505/1111) ve Âmidî (ö. 631/1233) gibi usulcülerin icmâlin sebeplerine dair dağınık nitelikteki açıklamaları, karşılaştırmalı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Yapılan analiz, söz konusu sebeplerin müfred ve mürekkeb lafızlar ayrımı altında yeniden tasnif edilebileceğini göstermektedir. Tilimsânî’nin müfred lafızlar düzeyinde “iştirâk, tasrîf farklılıkları ve lafza eklenen unsurlar”; mürekkeb lafızlarda ise “iki mâna arasını telifte iştirâk, terkîbü’l-mufassal ve tafsîlu’l-mürekkeb” başlıkları altında ortaya koyduğu çerçeve, icmâlin sebeplerini daha sistematik bir biçimde ele alma imkânı sunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu çerçeveden hareketle icmâlin sebeplerine dair bütüncül bir tasnif modeli önerilmektedir. Sonuç olarak çalışma, icmâlin sebeplerine ilişkin tartışmaların yalnızca dilsel bir kapalılık meselesi olarak değil, hüküm istinbat sürecini doğrudan etkileyen bir problem olarak ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Tilimsânî’nin yaklaşımı, klasik literatürdeki birikimi yeniden düzenlemeye imkân tanıması bakımından dikkat çekici bir metodolojik aşamayı temsil etmektedir.