Bilimsel Yöntem Tartışmalarında Diyalektiğin Yeri

Abstract

Bilimsel yöntem, 17. yüzyıldan itibaren doğa bilimlerini karakterize eden, sistematik gözlem, ölçüm ve deneyin yanı sıra hipotezlerin formülasyonu, test edilmesi ve gerektiğinde revize edilmesini içeren bir prosedür olarak tanımlanmaktadır. Ancak bu yöntemin tarihsel olarak birdenbire ortaya çıkmadığı, aksine belirli felsefi düşünme biçimlerinin evrimiyle mümkün hâle geldiği açıktır. Bu bağlamda çalışmamız, bilimsel yöntemin ortaya çıkışını mümkün kılan düşünsel zemini anlamak amacıyla, diyalektiğin felsefi kökenlerini ve yöntemsel değerini incelemeyi amaçlamaktadır. Antik Yunan’da Platon ve Aristoteles’in diyalektiğe yükledikleri anlamdan başlayarak, Hegel’in Tin’in gelişiminde merkezi bir rol oynayan diyalektik anlayışına ve nihayetinde Marksist gelenekte tarihsel ve toplumsal süreçlerin açıklanmasında kullanılan materyalist diyalektiğe kadar uzanan bir çizgi takip edilmiştir. Bu tarihsel seyir içerisinde diyalektiğin yalnızca karşıtlıklar üzerinden düşünmeyi sağlayan bir mantıksal yapı değil, aynı zamanda doğa, toplum ve düşüncenin gelişimini açıklamada temel bir yöntem olduğu ortaya konmuştur. Çalışma, diyalektiğin bilimsel yöntem tartışmalarında göz ardı edilen ama tarihsel olarak belirleyici rolünü vurgulamakta ve onun modern bilimin kavramsal çerçevesine olan katkılarını yeniden düşünmeyi önermektedir.