İnsan Özgürlüğünün Sınırları: Dijitalleşme Çağında Genetik Determinizm ve Kelâm Ekolleri Açısından Bir Okuma

Abstract

Dijitalleşmenin etkisini giderek hissettirdiği günümüzde; yapay zekâ, transhümanizm, genetik mühendisliği ve CRISPR tabanlı gen düzenleme teknikleri gibi biyoteknolojik gelişmeler insanın biyolojik yapısı ile ilgili tartışmaları beraberinde getirmiştir. Özellikle biyolojinin epistemolojisi üzerine çalışan birçok bilim insanı, insan davranışlarını zorunlu bir neden-sonuç ilişkisine dayanarak ele almaktadır. Genlere atfedilen belirleyici rol, insan davranışlarının biyolojik bir programın kaçınılmaz çıktıları olduğu iddiasını gündeme getirmiştir. “Genetik determinizm” olarak adlandırılan bu yaklaşım; insan zekâsı, karakteri, duyguları, değerleri, inançları ve hatta ahlâkî davranışları dahi kalıtsal kodların önceden belirlediğini öne sürmektedir. Böyle bir anlayış hem insan iradesi hem de Tanrı’nın fiilleri açısından ciddi felsefî ve teolojik tartışmalara yol açmaktadır. Nitekim bu durum, kelâm ekollerinin insanın özgürlüğü ile ilgili görüşleri göz önünde bulundurulduğunda farklı sorunlar doğurmaktadır. Zira Mu‘tezile ekolü, insanın kendi fiillerini yarattığını ve tam özgür olduğunu savunarak genetik determinizmi reddeder. Bundan dolayı onlara göre ilahî adalet ve ahlâkî sorumluluk gereği, genetik etkilerin iradeyi ortadan kaldıran mekanik bir zorunluluk oluşturması kabul edilemez. Eş‘arîler ise fiillerin yaratılmasının Allah’a ait olduğunu savunur ve insanın fiillerini “kesb/kazanım” yoluyla kazandığını ifade ederler. Bu yaklaşıma göre genlerin etkisi Allah’ın yaratması bağlamında doğal bir sebep olarak görülebilir ancak genlerin insanı bütünüyle belirlediği iddiası, insanın seçim yaptığı düşüncesine dayanan kesb nazariyesiyle çelişmektedir. Mâtürîdî anlayış ise insanın seçim gücünün ontolojik bir temeli olduğunu savunur ve genlerin etkisinin iradeyi ortadan kaldıracak derecede belirleyici olduğu fikrini kabul etmez. Cüz’î iradeye dikkat çekerek bireysel anlamda insanın seçme yetisine ve buna bağlı olarak sorumluluğuna vurgu yaparlar. Buradan hareketle bu çalışmada, genetik determinizmin iddialarının kelâm ekolleri açısından nasıl değerlendirilebileceği, insan özgürlüğü, sorumluluk ve ilahî adalet bağlamında ele alınacaktır. Böylece genetik determinizmin iddialarının Mâtürîdî ve Mu‘tezilî irade özgürlüğüyle çatıştığı, Eş‘arîlikte ise determinizme alan açma riskine rağmen kesb teorisiyle nasıl dengelenebileceği ortaya konulmak istenmektedir. Ayrıca çalışmada, genetik determinizmin sınırlarını ortaya koyan epigenetik bulgular dikkate alınarak, insan özgürlüğü meselesi kelâm ekolleri bağlamında yeniden değerlendirilmektedir.