Eşira Rojkîyan: Dı çarçoveya Şerefnameyê da jı eşîrettîyê heta mîrektîyê

Abstract

Kürt tarihi ve sosyolojisi için aşiret önemli bir kavramdır. Tarih süresince Kürtlerin siyasal ve sosyal yaşamları aşiretler üzerinde temellenmiştir. Bu aşiretler kimi yerde mirlikler halinde kimi yerde de hükümet şeklinde bölelerini yönetmişlerdir. Kürt Tarihinde Mirliğe dönüşen aşiretlerden biri de Bitlis Rojki aşiretidir. Rojki aşireti Bitliste federal şekilde kurulmuş ve daha sonraları Mirliğe dönüşerek bin yıl boyunca bölgeye hükümetmiştir. Bu çalışmada, Rojkî aşiret konfederasyonunun tarihsel gelişimi, Dîyâddînî hanedanının siyasal yapısı ve Bitlis Mirliği'nin bölgedeki konumu üzerinde durulmuştur. Çalışma, Şerefhan'ın Şerefname adlı eseri temel alınarak hazırlanmış; hem hanedanın kökeni hem de Kürt mirlik geleneğinin siyasi ve toplumsal özellikleri tarihsel bağlamı içerisinde ele alınmıştır. Rojkîlerin tarih sahnesindeki yeri nedir? Dîyâddînî mirleri bölgesel güçlerle nasıl ilişkiler geliştirmiştir? Şerefname, Kürt siyasal kültürünü ve mirlik sistemini nasıl tanımlamaktadır? Bu ve benzeri sorular çerçevesinde Bitlis Mirliği'nin siyasal, toplumsal ve kültürel yapılanışı analiz edilmeye çalışılmıştır. Bu çalışma, Rojkîlerden Diyaddinîlere uzanan siyasal mirası Osmanlı, Fars ve Ermeni kaynaklarını birlikte değerlendirerek incelemiştir. Kaynakların karşılaştırılması sonucunda, Diyaddini Hanedanlığının Rojkî Mirliği'nin mirasını devralarak Bitlis'in bağımsızlık geleneğini sürdürdürüp Bitlis Mirliğine dönüştükten sonra Kürt siyasal tarihine kalıcı bir etki bıraktığını göstermektedir. Ayrıca Şeref Xan ve Şerefname'den aktarılan bilgiler, bu mirliğin yalnızca yerel bir güç değil, Kürt tarihinin düşünsel ve siyasal hafızasında merkezi bir yer tuttuğunu açıkça ortaya koymakmuştur.

Tribe is a significant concept in Kurdish history and sociology. Throughout history, the political and social life of the Kurds has been based on tribes. These tribes have governed their regions, sometimes as Mirship and sometimes as governments. One of the tribes that became Mirs in Kurdish History is the Bitlis Rojki tribe. The Rojki tribe was established as a federal entity in Bitlis and later became Mir and ruled the region for a thousand years. In this study, the historical development of the Rojki tribal confederation, the political structure of the Diyaddini dynasty and the position of the Bitlis Mirship in the region are emphasized. The study was prepared based on Sharafhan's work called Sharafname; both the origin of the dynasty and the political and social characteristics of the Kurdish Mirship tradition were discussed in their historical context. What is the situation of the Rojkis in history? How did the Diyaddini Mirs develop relationships with the regional powers? How does the Sharafname define Kurdish political culture and the Mirship system? Within the framework of these and similar questions, the political, social, and cultural structure of the Bitlis Mirship has been analyzed. This study examines the political legacy extending from the Rojkis to the Diyaddinis by evaluating Ottoman, Persian, and Armenian sources together. The comparison of sources shows that the Diyaddini Dynasty left a lasting impact on Kurdish political history after taking over the legacy of the Rojki Mirship and continuing the tradition of Bitlis' independence and becoming the Bitlis Mirship. Moreover, the information conveyed from Sharafhan and Sharafname clearly revealed that this emirate was not only a local power but also occupied a central place in the intellectual and political memory of Kurdish history.