TARİHÎ KAYNAKLAR IŞIĞINDA KARAKOYUNLULARDA KULLANILAN “BÂRÂNΔ NİSBESİ HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME

Abstract

Bu makale, Karakoyunlu hanedanına mensup şahsiyetleri tanıtırken kullanılan “Bârânî” nisbesinin tarihî kökenini değerlendirmek amacıyla kaleme alınmıştır. XIV-XVI. yüzyıl kaynakları, Karakoyunlulara mensup şahısları “Bârânî” nisbesiyle zikretmiştir. Bunun bir soy ismi olduğu hususunda bir şüpheye gerek görülmese de kaynaklarda bu adının anlamı hakkında herhangi bir kayda rastlanılmamış olması, devletin kurucu hanedanın kökeni hakkındaki değerlendirmeleri bir hayli zora sokmaktadır. Nitekim Tıhranî, el-Giyasî, Budak Münşî Kazvinî ve Abdüllatif Kazvinî gibi devrin kaynakları tarafından bu isim sıklıkla zikrediliyor olsa da bu nisbenin mahiyeti hakkında net bir ifade vermekten kaçınmışlardır. Lakin diğer Orta Çağ hanedanlarında olduğu gibi nisbeler genellikle ırki mensubiyet, coğrafik aidiyet veya mesleki uğraşılar gibi unsurları yansıtmaktaydı. “Bârânî” nisbesinin ise bunlardan hangisine refere ettiğine dair somut kayıt kaynaklarda mevcut değildir. Bununla birlikte burada etimolojik bir araştırma yapıldığında “bârân/yağmur”, “berân-bârân/koç” kelimesinden geldiğine dair ilim insanları tarafından görüşler ortaya atıldığı gibi, Bârân adında bir coğrafik mekâna işaret ettiğine dair birtakım değerlendirmeler de yapılmıştır. Ancak bunların tümü tam olarak ispatlanmış değildir. Bunun en önemli sebebinin herhâlde Karakoyunluların kendi resmî tarihlerini yazma gayretinde bulunmamalarından kaynaklanmaktadır. Karakoyunlular hakkında verilerin çoğu ise Timurlu, Akkoyunlu veya Memlûk devri kaynaklarına borçluyuz. Bu çerçevede kaynaklarda geçen “Bârânî” nisbesinin onlar için bir soya işaret ediyorsa da bunun onlar için ne anlama geldiğini kestirmek zordur. Bu nedenle “Bârânî” nisbesinin Orta Çağ soy yazma geleneğinin birer yansıması çerçevesinde olacağından ötürü bunun değerlendirilmesi gerektiği ve hâlihazırdaki kaynakların ışığından bu konudaki araştırmaların Karakoyunluların kökenlerine dair çalışmalara müspet sonuçlar vereceğini göz önünde bulundurularak bu çalışma kaleme alınmıştır.