İran’ın Balkanlar’daki Kültürel Faaliyetleri ve Şiîliğin Yayılımına Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme

Abstract

İran İslam Devrimi sonrasında resmiyet kazanan Velâyet-i Fakîh ilkesi, İran’ın dış politika ve genişleme stratejilerine yön vermiştir. Bu bağlamda İran, yalnızca İslam dünyasında değil, Balkanlar’da da kültürel ve dinî etkinliğini artırma girişimlerinde bulunmuştur. 1992’de başlayan Bosna Savaşı sürecinde bölgeye yönelttiği insani ve lojistik yardımlar, savaş sonrası dönemde kültürel faaliyetlere dönüşmüş ve böylece İran’ın etkisi Bosna’nın ötesine geçerek Doğu Balkanlar’a yayılmıştır. Bu çalışmanın amacı, İran’ın Balkanlar’da yürüttüğü kültürel faaliyetleri inceleyerek Şiîliğin yayılma düzeyini değerlendirmektir. Özellikle Yugoslavya’nın dağılmasının ardından şekillenen post-komünist dönemde İran, kamu diplomasisi araçlarını etkin biçimde kullanarak bölgedeki kültürel varlığını güçlendirmiştir. Büyükelçilikler bünyesinde faaliyet gösteren kültür ataşelikleri aracılığıyla çeşitli etkinlikler düzenlenmiş; akademik çevrelerle kurulan ilişkiler ve Balkanlı öğrencilere yönelik eğitim programlarıyla bu süreç desteklenmiştir. Çalışmanın temel amacı, İran’ın Balkanlar’daki kültürel açılımlarının etkinliğini analiz etmektir. Özellikle konsolosluklara bağlı kültür merkezleri, enstitüler, vakıflar ve dernekler ile bu kurumlar tarafından yayımlanan dergi, kitap ve diğer neşriyatın; Şiîliğin bölge halkları nezdinde tanıtılması ve benimsetilmesindeki rolü değerlendirilecektir. Bu çerçevede, çalışma öncelikli olarak İran’ın kurumsal yapılar aracılığıyla yürüttüğü kültürel stratejileri belgelemeyi ve bu yapılar üzerinden inşa edilen söylem ile yönelimleri analiz etmeyi hedeflemektedir. Odak noktası, doğrudan saha gözlemlerine dayalı toplumsal etki analizinden ziyade, İran’ın kendi kurumsal mekanizmaları üzerinden gerçekleştirdiği kültürel açılım faaliyetlerinin niteliğinin ortaya konulmasıdır.