Firdevsî-i Rûmî’nin Süleymân-nâme-i Kebîr’inde (34-35. Ciltler) Olağanüstü Mekân Tasavvuru

Abstract

Mekân, edebî anlatılarda olayların geçtiği bir zemin olmanın yanı sıra kurguda etkin rol üstlenen yapısal bir unsurdur. Edebî anlatılarda kabaca gerçek-hayal, açık-kapalı, dar-geniş biçiminde çeşitlenir. Anlatıdaki kişilerin/karakterlerin psikolojik yapıları, toplumsal konumları ya da metafizik yönelimleri çoğu zaman bulundukları bu mekânlar üzerinden okunur. Klasik Türk edebiyatı, yapısal ve içeriksel bakımdan belli kalıplar dâhilinde şekillenen ancak bu kalıplar içerisinde derin bir anlam evreni taşıyan metinlerle örülüdür. Gerçek mekânlar kadar hayalî/olağanüstü mekânlara da sıklıkla yer verilmesi, klasik edebiyatın sembolik, didaktik ve metafizik boyutlarını yansıtan önemli bir göstergedir. Bu tür mekânlar çoğu zaman cennet, cehennem, Kafdağı, âb-ı hayâtın kaynağı Zülumat ülkesi gibi mitolojik ya da menkıbevî alanlarla örtüşür ve anlatının estetik sınırlarını genişletir. Fiziksel coğrafyaların ötesine geçerek tahayyül düzleminde yeniden kurgulanan bu mekânlar, kimi zaman bir aşkın imkânsızlığını kimi zaman bir peygamberin ilahî kudretle kurduğu bağı simgeleştirir. Bu güzergâhlardaki şehirler, dağlar, adalar ya da ırmaklar klasik dünya görüşünün alegorik uzantıları şeklinde anlatıya dâhil edilir. Mesnevi şairlerinin olağanüstü mekânlara yönelmesinde etkili olan başlıca nedenlerden biri, böyle mekânların okurun dikkatini çekmesi ve anlatının etkileyiciliğini artırmasıdır. Okuyucuda merak ve hayranlık duygusu uyandıran bu unsurlar, anlatının temposunu diri tutar. Aynı zamanda ahlâki, dinî ya da felsefi mesajların iletilmesine imkân tanır. Hakikat, hikmet, sabır, aşk ya da marifet gibi kavramların sınandığı veya elde edildiği bu mekânlar, müellifin mesajını temsilî bir düzlemde sunmasına olanak tanır. Hikmet sahibi, kudretli ve ilahi vahye mazhar bir peygamber olan Hz. Süleyman’ın merkezde bulunması, Firdevsî-i Rûmî’nin Süleymân-nâme-i Kebir’inde (34-35. Ciltler) böyle coğrafyaların kurgulanmasını daha da anlamlı kılar. Eserde tasvir edilen mekânlar olayların geçtiği fiziki alanlar olmanın ötesinde, Hz. Süleyman’ın olağanüstü yetkisini, görünmeyen varlıklar ve âlemler üzerindeki hâkimiyetini sembolik düzlemde yansıtan unsurlar hâline gelir. Bu çalışma mevcut literatürde genellikle eserin genel muhtevasına veya kıssalarına odaklanan yaklaşımlardan farklı olarak, söz konusu eserin 34-35. ciltlerinde yer alan olağanüstü mekân tasvirlerini incelemektedir. Çalışmanın kapsamını eserde geçen Kürre-i Nesîm, Heyhât Sahrası, Sehab Adası, Cezîretü’n-Nisâ, Cebel-i Zümrüd, Şehr-i Zerrîn gibi hayalî coğrafyalar oluşturmaktadır. Çalışmada metin merkezli nitel analiz yöntemi izlenmiş, ilgili pasajlar çözümlenerek olağanüstü unsurlar taşıyan mekânların nasıl tasvir edildikleri, ne tür yapısal özellikler taşıdıkları ve anlatı içerisindeki işlevleri değerlendirilmiştir. Çalışmada Firdevsî-i Rûmî’nin eserinde olağanüstü mekânları anlatının temel unsurlarından biri olarak kullandığı görülmüştür. Bu mekânlar Hz. Süleyman’ın şahsiyetini yücelten, onun hikmet ve kudretini vurgulayan işlevler üstlenmektedir. Ayrıca söz konusu mekânların dinî ve kozmolojik göndermeler taşıdığı fakat Firdevsî’nin bunları kimi zaman kaynaklardan aktarıp kimi zaman da kendi hayal gücüyle dönüştürerek yeniden kurguladığı tespit edilmiştir.