Patikadan Poetikaya: “İfade-i Meram yahut Uzunca Bir Mazeret”

Abstract

Said Nursi, Münâzarat eserine girişte “İfade-i Meram yahut Uzunca Bir Mazeret” başlığıyla önsöz mahiyetinde bir not düşer. Burada “evet edebin değil belki edebiyatın kanununa karşı âsârımı muhalefete sevk eden yedi esbaptır” dediği sebepleri sıralar. Biçim itibariyle kısa fakat bizce içerik yönüyle uzun bu sebepler, yerleşik birtakım edebî kabullere itiraz sayılabilir. Dikkat çeken husus, müellifin bu itirazını, edebiyatla doğrudan ilgisi bulunmayan eserleri adına dile getirmiş olmasıdır. Bu reddin, onun belagate yönelik kaleme aldığı metnin ardından gelmesi ise meseleyi daha da çekici hâle getirir. Başka deyişle yedi sebebin, sahici ve hakikatli bir poetik yönelimin ilkesel zeminini işaretlediği kuvvetle muhtemeldir. Bir Müslüman alim sıfatıyla Nursi’nin belagatle ilgisinde şaşırtıcı bir taraf yoktur. Bir yönüyle ilahi metni en doğru anlama çabasına karşılık gelen belagat disiplini, hâliyle İslamî müktesebatta önemli bir yere sahip olmuştur. XIX. Yüzyıl ile Müslüman Şark’ta klasik belagatin modern okumalarla içe içe bir gelişme gösterdiğine tanık olunur. Modern Türk edebiyatında da bunun çokça örneğine rastlanır. Bunlardan muhtemelen en önemlisi Ta’lim-i Edebiyat’tır. Nursi’nin dil ve edebiyat anlayışının yer yer Tanpınar, Saussure, Wittgenstein, Eco gibi düşünürlerce kesişmesini, sadece dehasının zarafetine atfetmek bizce eksik olur; İslamî müktesebat, İbn-i Haldûn ve Ernest Renan gibi düşünürlerin teyitlerinde de görüldüğü üzere dil konusunda hayli ileri seviyeye zaten ulaşmıştı. Bu bakımdan Nursi’nin kişisel bir manifesto şeklinde de okunabilir metni, gelenekle modernliğin ilkesel bir zeminde buluşmasına imkân tanıyan poetik bir yönelime işaret eder. Anlamın otantik değerini koruma yolunda bu çabanın ahlakî değeri yadsınamaz. Çalışma metinlerin analitik yöntemle çözümlenmesini esas alır.