Câhız’ın Tabiat Felsefesinde Evrim Mekanizmalarından Bahsedilebilir mi? Sünnetullah ve Kümûn-Zuhûr Teorisi Bağlamında Bir Değerlendirme

Abstract

Basra’da 9. yüzyılın (hicrî 3. yy) en önemli entelektüel figürlerinden biri olan Mu‘tezilî âlim Ebû Osman Amr b. Bahr el-Câhız (ö. 255/869), tabiat düşüncesini hocası Nazzâm’dan (ö. 231/845) tevarüs ettiği “Evrendeki tüm varlıklar doğasıyla hareket eder” ilkesi üzerine inşa etmiştir. Câhız’a göre Allah tarafından yaratılan her canlı, kendisine has bir tabiata sahiptir ve yaşamını bu fıtrî özellikler doğrultusunda sürdürür. O, bir “doğa bilimci” ve “etolog” (hayvan davranışlarını inceleyen zoolog) kimliğiyle canlıların beslenme, üreme, avlanma ve barınma gibi yaşamsal süreçlerini derinlemesine incelemiş, canlılar üzerindeki ilahî hikmet ve kudretin delillerini araştırmıştır. Bu gözlemleri, başta yedi ciltlik ansiklopedik eseri Kitâbü’l-Hayevân olmak üzere diğer eserlerinde de yer almıştır. Bu eserlerinde Câhız, Aristoteles, Galen ve Polemon gibi Yunan düşünürlerinden bedevî anlatılarına, hayvan terbiyecilerinden farklı inanç mensuplarının gözlemlerine kadar geniş bir kaynak yelpazesinden faydalanmıştır. Hatta canlılar hakkında gördüğü, okuduğu, duyduğu bu haberleri bir dizi testten geçirerek deney ve gözlemler yapmıştır. Onun canlılar dünyasına dair ortaya koyduğu bu birikim, özellikle modern biyoloji ve zooloji araştırmacıları tarafından Charles Darwin’in (1809-1882) öncülük ettiği evrim düşüncesiyle ilişkilendirilmiştir. Eilhard Wiedemann (1852-1928), Miguel Asin Palacios (1871-1944), Conway Zirkle (1895-1972), Mahfûz Azzâm (1927-2022) ve Ali Bû Mülhim (1935-?) gibi Batılı ve Doğulu pek çok bilim tarihçisi ve düşünür Câhız’da evrim fikrinin izlerini sürmüştür. Türkiye’de ise Mehmet Bayrakdar İslâm’da Evrimci Yaratılış Teorisi adlı çalışmasıyla Câhız’da bir evrim düşüncesi olduğu iddiasını ön plana çıkarmıştır. Ancak literatürdeki bu iddialara rağmen Câhız’ın tabiat felsefesinde evrim kavramı; bu kavramın hangi bağlamda ele alındığı ve doğal seçilim dışındaki yapay, cinsel ve akraba seçilimi gibi mekanizmaların imkânı üzerine bütüncül bir okuma eksikliği dikkat çekmektedir. Câhız’ın sisteminde canlıların davranışlarını ve hayatta kalma stratejilerini anlamak için Nazzâm’a atfedilen “kümûn” (gizlenme) ve “ẓuḥûr” (ortaya çıkma) teorisi merkezî bir rol oynar. Bu teoriye göre, yaratılışın ilk anında canlıların tabiatlarına yerleştirilen potansiyel özellikler, zaman içerisinde çevresel şartlara ve ihtiyaçlara bağlı olarak tezahür eder. Bu çerçevede Câhız, canlılarda farklı tabiatların olduğunu ve bu özelliklerin ortaya çıkma biçimlerinin canlıların hayatta kalma şanslarını nasıl etkilediğini analiz eder. Bu süreçleri, Allah’ın evrendeki işleyiş yasaları olan “sünnetullah” anlayışıyla temellendirir. Câhız, canlılar arasındaki yaşam mücadelesini, çevrenin organizmalar üzerindeki etkisini ve hayatî organların fonksiyonel avantajlarını detaylandırırken modern evrimsel biyolojinin bazı konularına temas eder. Onun gözlemlerinde besin zinciri, adaptasyon, modifikasyon ve metamorfoz gibi başlıklar doğal seçilim mekanizması bağlamında izlenebilir. Örneğin canlıların düşmanlarından korunmak için geliştirdikleri kurnazlıklar, avlanma metotları ve zekice savunma mekanizmaları, onların doğada avantajlı konuma geçmelerini sağlayan unsurlar olarak betimlenir. Doğal seçilimin ötesinde, Câhız’ın eserlerinde yapay seçilim, cinsel seçilim ve akraba seçilimi gibi mekanizmaların da izdüşümlerine rastlanır. İnsanların hayvanlar üzerindeki müdahaleleri, evcilleştirme süreçleri ve üreme ile neslin devamı üzerindeki etkileri yapay seçilim bağlamında değerlendirilebilecek veriler sunar. Benzer şekilde canlıların eş seçimi ve aile içi/tür içi yardımlaşma eğilimleri de modern evrimsel teorinin cinsel seçilim ve akraba seçilimi alt mekanizmalarıyla paralellik gösterir. Buna karşın, Câhız’ın tabiat felsefesinde “ortak ata” kavramına dair doğrudan ve açık bir görüş beyan edilmediği görülmektedir. Her ne kadar kümûn-ẓuḥûr teorisi ve sünnetullah anlayışı çerçevesinde ortak ata fikri mümkün görünse de Câhız’ın eserlerinde bu yönde bir iddia bulunmamaktadır. Özellikle insan ve maymun arasındaki fiziksel ve karakteristik benzerliklere dair yaptığı vurgular, bazı araştırmacılar tarafından ortak ata fikrine yorulsa da bu tür çıkarımların metnin orijinal bağlamından kopuk, anakronik ve zorlama yorumlar olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı ise literatürdeki Câhız ve evrim düşüncesi arasındaki ilişkiye dair iddiaları değerlendirmek ve bugüne kadar ihmal edilen yapay, cinsel ve akraba seçilimi gibi evrimin alt mekanizmalarının Câhız’ın metinlerindeki izdüşümlerini bütüncül bir perspektifle ortaya koymaktır. Bu bağlamda, Câhız’ın eserlerindeki zoolojik veriler, anakronizme düşmekten kaçınılarak modern biyolojik kategoriler ışığında çözümlenmektedir. Sonuç olarak Câhız, canlıların tabiatlarını ve değişim süreçlerini gözlem ve deney süzgecinden geçirerek dönemi için oldukça önemli bir zoolojik perspektif sunmuş, evrimsel mekanizmalara dair önemli ipuçları barındıran özgün bir tabiat felsefesi geliştirmiştir.