Ney’in Feryadından Kalem’in Sesine: Mevlana ve Ehmedê Xanî’nin “Neyname”lerinin Karşılaştırılması

Abstract

Şair ve mutasavvıf Mevlana Celaleddîn-i Rûmî sadece Doğu şiirinin dünyasında tanınmamaktadır. Onun nâmı Dünyanın pek çok yerine yayılmış, şiirleri birçok dile çevrilmiş, eserleri ve fikirleri modern dünyada edebiyat ve sanat eserleri için yeni pencereler açmıştır. Kuşkusuz Mevlana’nın en bilinen eserlerinin başında yer alan Mesnevî’sinin ilk 18 beyti büyük ilgi görmüştür. “Neyname” olarak tanınan bu beyitler, klasik metinlerden modern metinlere kadar pek çok esere konu olmuştur. Zira bu beyitler üzerine şerh ve nazireler yazılmış ve meşhur şairler tarafından bu beyitler şiir yoluyla yeniden üretilmiştir. Kürt edebiyatında da özellikle Mem û Zîn’in son bölümü bu kapsamda dikkat çekici bir örnektir. Nitekim bu bölümün Mesnevî’nin söz konusu beyitlerinin tesiri altında yazıldığı anlaşılmaktadır. Bu etkiyle beraber, Mevlana söz konusu 18 beyitte ney metaforunu “insan-ı kâmil” şeklinde kullanırken Ehmedê Xanî metaforu değiştirmek suretiyle “kalem” ile diyalog kurmuştur. Biz de bu çalışmada bu her iki metni karşılaştırarak Mevlana’nın Xanî üzerindeki etkisini gösterirken aynı zamanda bu beyitlerin Mem û Zîn’de nasıl dönüştüğünü göstermeyi hedeflemekteyiz. Böylece her iki metnin izleklerini çözümlemeye çalışırken neynamenin modern şiirde nasıl yansımalar gerçekleştirdiğini metinler üzerinden görmüş olacağız. Çalışmada özellikle Ehmedê Xanî’nin, geriye çekilip şair, anlatıcı ve kalem arasındaki diyaloglarla eserini çok katmanlı ve çok sesli bir metne nasıl dönüştürdüğünü tartışacağız.